Przejdź do treści

Zespół metaboliczny

Czym jest zespół metaboliczny?

Zespół metaboliczny to zespół współwystępujących czynników ryzyka sercowo-naczyniowego i cukrzycy typu 2. Według IDF osoby z zespołem metabolicznym trzykrotnie częściej przechodzą zawał serca lub udar mózgu, dwukrotnie częściej z ich powodu umierają i mają pięciokrotnie wyższe ryzyko zachorowania na cukrzycę typu 2.

IDF szacuje, że zespół metaboliczny ma ok. 20–25% dorosłych na świecie.

Patofizjologia

Za istotne czynniki przyczynowe uznaje się insulinooporność (zmniejszoną wrażliwość tkanek na insulinę) i otyłość centralną; rolę mogą odgrywać także czynniki genetyczne, mała aktywność fizyczna, wiek, stan prozapalny i zmiany hormonalne. IDF wymienia stan prozapalny (m.in. zwiększone stężenia cytokin TNF-α i IL-6, zmniejszone stężenie adiponektyny) wśród dodatkowych parametrów ocenianych w badaniach naukowych.

Kryteria diagnostyczne

IDF 2005 (International Diabetes Federation) – osoby pochodzenia europejskiego

Wymaga otyłości centralnej (obwód talii ≥94 cm u mężczyzn, ≥80 cm u kobiet) oraz co najmniej 2 z 4 pozostałych kryteriów:

1. Otyłość centralna (wymagana)

  • • Mężczyźni: obwód talii ≥94 cm
  • • Kobiety: obwód talii ≥80 cm
  • • Przy BMI >30 kg/m² otyłość centralną można przyjąć bez pomiaru obwodu talii (przypis do definicji IDF 2005)

2. Podwyższone stężenie triglicerydów

  • • ≥150 mg/dL (1,7 mmol/L)
  • • lub leczenie ukierunkowane na tę dyslipidemię

3. Obniżone stężenie cholesterolu HDL

  • • Mężczyźni: <40 mg/dL (1,03 mmol/L)
  • • Kobiety: <50 mg/dL (1,29 mmol/L)
  • • lub leczenie ukierunkowane na tę dyslipidemię

4. Podwyższone ciśnienie tętnicze

  • • Skurczowe ciśnienie tętnicze ≥130 mmHg
  • • lub rozkurczowe ciśnienie tętnicze ≥85 mmHg
  • • lub leczenie nadciśnienia tętniczego

5. Podwyższona glikemia na czczo

  • • Glikemia na czczo ≥100 mg/dL (5,6 mmol/L)
  • • lub rozpoznana cukrzyca typu 2

ATP III (NCEP Adult Treatment Panel III)

Wymaga co najmniej 3 z 5 kryteriów (otyłość brzuszna nie jest wymagana):

Kryterium Próg ATP III
Obwód talii mężczyźni >102 cm, kobiety >88 cm
Triglicerydy ≥150 mg/dL lub leczenie†
Cholesterol HDL M <40 mg/dL, K <50 mg/dL lub leczenie†
Ciśnienie tętnicze ≥130/85 mmHg lub leczenie†
Glikemia na czczo ≥110 mg/dL* lub cukrzyca / leczenie†

*Pierwotna wersja ATP III (2001) ustalała próg glikemii na ≥110 mg/dL. Aktualizacja z 2005 r. obniżyła go do ≥100 mg/dL, aby ujednolicić go z definicją nieprawidłowej glikemii na czczo (IFG) wg ADA. Kalkulator stosuje pierwotny próg 110 mg/dL.

†Wartości progowe pochodzą z ATP III (2001). Kryteria alternatywne „lub leczenie” (leczenie hipertriglicerydemii, niskiego stężenia HDL, nadciśnienia i hiperglikemii zamiast przekroczenia progu) dodano w stanowisku AHA/NHLBI z 2005 r. (Grundy SM i wsp., Circulation 2005), a nie w pierwotnym ATP III z 2001 r. Kalkulator stosuje je w obu definicjach.

Kluczowe różnice między kryteriami

Aspekt IDF 2005 ATP III (2001)
Struktura kryteriów Otyłość centralna wymagana + 2/4 Dowolne 3/5 kryteriów
Obwód talii (M/K) ≥94 cm / ≥80 cm >102 cm / >88 cm
Glikemia na czczo ≥100 mg/dL (5,6 mmol/L) ≥110 mg/dL (6,1 mmol/L)
Pozostałe kryteria Identyczne (TG ≥150, HDL M<40/K<50, ciśnienie tętnicze ≥130/85)

Praktyczne znaczenie różnic

  • • Kryteria IDF są bardziej restrykcyjne u osób bez otyłości brzusznej – nawet przy spełnieniu 4 pozostałych kryteriów wynik będzie ujemny
  • • ATP III może rozpoznać zespół bez otyłości brzusznej, jeśli spełnione są 3 pozostałe kryteria
  • • Różnica w progu glikemii (100 i 110 mg/dL) może dawać niezgodne wyniki obu definicji przy glikemii 100–109 mg/dL
  • • Kalkulator ocenia oba zestawy kryteriów niezależnie

Ryzyko sercowo-naczyniowe i ryzyko cukrzycy

Ryzyko sercowo-naczyniowe

Metaanaliza 87 badań (Mottillo i wsp., 2010; zespół metaboliczny wg NCEP ATP III lub jej aktualizacji z 2005 r.), ryzyko względne (RR):

  • • choroby sercowo-naczyniowe: RR 2,35
  • • zawał serca: RR 1,99
  • • udar mózgu: RR 2,27
  • • zgon z przyczyn sercowo-naczyniowych: RR 2,40
  • • zgon z jakiejkolwiek przyczyny: RR 1,58

Ryzyko cukrzycy typu 2

  • • ok. 5× wyższe ryzyko zachorowania (IDF)

Inne powiązane choroby

  • • Przewlekła choroba nerek: zespół metaboliczny wiązał się z częstszym spadkiem eGFR poniżej 60 mL/min/1,73 m² (iloraz szans 1,55; Thomas i wsp., 2011)
  • • Niektóre nowotwory: u mężczyzn m.in. rak wątroby i jelita grubego, u kobiet m.in. rak endometrium, trzustki, piersi po menopauzie i jelita grubego (Esposito i wsp., 2012)

Ograniczenia i uwagi

  • Kryteria diagnostyczne nie uwzględniają wszystkich komponentów zespołu; IDF wymienia m.in. stan prozapalny, dysfunkcję śródbłonka i stan prozakrzepowy jako parametry dodatkowe, oceniane w badaniach naukowych
  • Różnice między kryteriami IDF i ATP III mogą prowadzić do rozbieżnych rozpoznań
  • Progi obwodu talii IDF zależą od pochodzenia etnicznego (np. mieszkańcy Azji Południowej, Chińczycy i Japończycy: M ≥90 cm, K ≥80 cm)
  • Według IDF obwód talii mierzy się taśmą w płaszczyźnie poziomej, w połowie odległości między dolnym brzegiem żeber a górnym brzegiem grzebienia kości biodrowej
  • Leczenie spełnia kryterium tylko dla zaburzenia, którego dotyczy: leczenie hipertriglicerydemii liczy się osobno, leczenie niskiego stężenia HDL osobno (IDF 2005: „or specific treatment for this lipid abnormality”)
  • Zalecenia PTD 2026 nie podają własnej definicji zespołu metabolicznego. Te same progi co kryteria IDF stosują dla otyłości brzusznej (obwód talii ≥ 94 cm u mężczyzn i ≥ 80 cm u kobiet wg IDF, tab. 1.2 i rozdz. 30) oraz dla nieprawidłowej glikemii na czczo (100–125 mg/dL, tab. 1.1); kryteria kardiometaboliczne MASLD w PTD 2026 (rozdz. 31) obejmują TG ≥ 150 mg/dL, HDL < 40 / < 50 mg/dL i ciśnienie ≥ 130/85 mm Hg, ale obwód talii zapisują jako „> 94 cm” (80 cm u kobiet)
  • Kalkulator stosuje regułę IDF „BMI >30 kg/m²” tylko wtedy, gdy masa ciała i wzrost są wpisane w kalkulatorze BMI; ATP III takiej reguły nie ma

Źródła

Krajowym punktem odniesienia są aktualne zalecenia PTD (Polskiego Towarzystwa Diabetologicznego); poniższe publikacje międzynarodowe pełnią rolę uzupełniającą.

Często zadawane pytania

Czym różnią się kryteria IDF 2005 i ATP III?
IDF 2005 wymaga otyłości centralnej (u osób pochodzenia europejskiego obwód talii ≥ 94 cm u mężczyzn i ≥ 80 cm u kobiet) oraz co najmniej 2 z 4 pozostałych kryteriów. ATP III wymaga dowolnych 3 z 5 kryteriów, z wyższymi progami obwodu talii (> 102 cm i > 88 cm) i progiem glikemii na czczo 110 mg/dL zamiast 100 mg/dL. Progi triglicerydów, cholesterolu HDL i ciśnienia tętniczego są w obu definicjach takie same.
Dlaczego w kryteriach ATP III kalkulator stosuje próg glikemii 110 mg/dL?
Taki próg ustalono w pierwotnym raporcie ATP III z 2001 r. Aktualizacja z 2005 r. obniżyła go do 100 mg/dL. Kalkulator stosuje próg pierwotny, więc przy glikemii na czczo 100–109 mg/dL wyniki IDF i ATP III mogą się różnić.
Czy leczenie liczy się jako spełnienie kryterium?
Tak. Kalkulator w obu definicjach stosuje kryteria alternatywne „lub leczenie” ze stanowiska AHA/NHLBI z 2005 r.; pierwotny ATP III z 2001 r. ich nie zawierał. Leczenie spełnia tylko kryterium, którego dotyczy: leczenie hipertriglicerydemii liczy się osobno, a leczenie niskiego stężenia HDL osobno.
Kiedy kalkulator przyjmuje otyłość centralną bez pomiaru obwodu talii?
Według przypisu do definicji IDF 2005 przy BMI powyżej 30 kg/m² otyłość centralną można przyjąć bez pomiaru obwodu talii. Kalkulator stosuje tę regułę tylko wtedy, gdy masa ciała i wzrost są wpisane w kalkulatorze BMI. ATP III takiej reguły nie ma.