Przejdź do treści

Tarczyca

Według zaleceń PTD 2025 cukrzycy typu 1 częściej niż w populacji ogólnej towarzyszą autoimmunologiczne choroby tarczycy (choroba Hashimoto, choroba Gravesa-Basedowa). Polskie Towarzystwo Endokrynologiczne i PTD opisują w Aneksie 4 zaleceń badania przesiewowe w kierunku zaburzeń funkcji tarczycy w cukrzycy typu 1 i typu 2. Poniższe informacje uwzględniają zalecenia PTD 2025 oraz wytyczne europejskie i amerykańskie.

O ocenie funkcji tarczycy

TSH (tyreotropina)

Hormon wydzielany przez przysadkę mózgową, podstawowe badanie w ocenie funkcji tarczycy; na oznaczeniu TSH opierają się badania przesiewowe w kierunku zaburzeń tarczycy w cukrzycy (PTD 2025 i PTD 2026, Aneks 4). Zalecenia PTE i PTD dzielą w nich wyniki w zakresie referencyjnym na dwie grupy: od dolnej granicy do 2,49 mIU/L oraz od 2,5 mIU/L do górnej granicy; kalkulator stosuje próg 2,5 mIU/L (≥) tylko w podpowiedzi o brakujących danych lipidowych. Zakres referencyjny TSH poszerza się z wiekiem, a wytyczne ETA dotyczące subklinicznej niedoczynności tarczycy (2013) zalecają rozważenie zakresów zależnych od wieku u osób starszych.

Grupa wiekowa TSH (mIU/L), orientacyjnie
18–50 lat 0,4–4,0
51–65 lat 0,4–4,5
> 65 lat 0,5–5,0

Uwaga: Zakresy TSH zależne od wieku podano orientacyjnie (brak potwierdzenia w źródle). Granice grup: 65 lat to jeszcze grupa 51–65 lat, zakres dla grupy > 65 lat obowiązuje od ukończenia 66 lat. Zakres zależy od laboratorium; rozstrzyga zakres referencyjny podany na wyniku.

fT4 i fT3 (wolne hormony tarczycy)

fT4 i fT3 to wolne (niezwiązane z białkami) frakcje tyroksyny i trójjodotyroniny. Tyroksyna (T4) jest prohormonem wydzielanym przez tarczycę, a deiodynazy przekształcają ją w biologicznie aktywną trójjodotyroninę (T3).

fT4: 12–22 pmol/L (0,9–1,7 ng/dL)

fT3: 3,5–6,5 pmol/L (2,3–4,2 pg/mL)

Zakres fT4 to zakres referencyjny producenta testu Roche Elecsys FT4 III (Giovanella i wsp., 2022), a zakres fT3 – producenta systemu Siemens ADVIA Centaur (Mirjanić-Azarić i wsp., 2022); zakres zależy od laboratorium i metody oznaczenia.

Klasyfikacja stanów tarczycy

Stan TSH fT4/fT3
Eutyreoza Norma Norma
Subkliniczna niedoczynność ↑ Podwyższone Norma
Jawna niedoczynność ↑↑ Podwyższone ↓ Obniżone
Subkliniczna nadczynność ↓ Obniżone Norma
Jawna nadczynność ↓↓ Supresja ↑ Podwyższone

NTIS – zespół eutyreozy chorobowej, zespół niskiej T3 (non-thyroidal illness syndrome)

Zespół eutyreozy chorobowej (zespół niskiej T3) opisano m.in. u chorych w ciężkim stanie: obniżone stężenie T3, niskie stężenie T4 i prawidłowe lub nieznacznie obniżone stężenie TSH. Początkowo jest następstwem reakcji ostrej fazy na chorobę ogólnoustrojową (Fliers i wsp., 2015).

Uwaga: Wzorzec NTIS wynika z choroby ogólnoustrojowej, a nie z pierwotnej choroby tarczycy, dlatego wyniki oznaczone w trakcie tej choroby mogą nie odzwierciedlać funkcji tarczycy po jej ustąpieniu.

Dodatkowe uwagi praktyczne

  • Interferencje w oznaczeniach i wpływ leków – biotyna może zakłócać niektóre oznaczenia T4, a heparyna in vitro wypiera T4 z białek wiążących; amiodaron zmniejsza przemianę T4 w T3 (ETA 2025). Przejściowe zwiększenie TSH obserwuje się m.in. w okresie zdrowienia po ciężkiej chorobie pozatarczycowej i podczas leczenia litem lub amiodaronem (ETA 2013).
  • Kontekst cukrzycy – cukrzycy typu 1 częściej niż w populacji ogólnej towarzyszą autoimmunologiczne choroby tarczycy (PTD 2025).

Przeciwciała tarczycowe

Przeciwciało Punkt odcięcia (orientacyjnie) Znaczenie kliniczne
Anty-TPO > 35 IU/mL Autoimmunologiczne zapalenie tarczycy (choroba Hashimoto); wg ETA 2013 najczulszy test serologiczny autoimmunizacji tarczycy
Anty-TG > 115 IU/mL Autoimmunologiczne zapalenie tarczycy (choroba Hashimoto)
TRAb > 1,75 IU/L Choroba Gravesa-Basedowa; wg ATA 2011 obecne u ponad 95% chorych z aktywną nadczynnością

Punkt odcięcia anty-TG (> 115 IU/mL) to wartość oczekiwana testu Roche Elecsys Anti-Tg (do 115 IU/mL, 95. percentyl; dokumentacja FDA 510(k) K020672), a TRAb (> 1,75 IU/L) – punkt odcięcia testu Roche Elecsys Anti-TSHR (dokumentacja FDA 510(k) K193313). Testy innych producentów mają inne punkty odcięcia. Punkt odcięcia anty-TPO podano orientacyjnie (brak potwierdzenia w źródle). Zakres zależy od laboratorium i zestawu odczynników – decyduje norma podana na wyniku. Próg NLR > 3,0 w kalkulatorze ma ten sam status: orientacyjnie (brak potwierdzenia w źródle).

Ciąża – zakresy referencyjne

Trymestr TSH (mIU/L) fT4 (pmol/L), orientacyjnie
I trymestr 0,1–2,5 12–20
II trymestr 0,2–3,0 11–18
III trymestr 0,3–3,0 10–16

W ciąży stężenie TSH jest niższe niż przed ciążą wskutek tyreotropowego działania hCG, najbardziej w I trymestrze (ATA 2011). Zakresy referencyjne są inne niż u osób nieciężarnych.

Górne granice TSH (2,5 mIU/L w I trymestrze, 3,0 mIU/L w II i III trymestrze) podano wg Zaleceń PTD 2025 (rozdz. 24 „Cukrzyca a ciąża”): „za górne zakresy norm dla TSH należy uznać wartości: 2,5 µIU/ml w I trymestrze ciąży i 3 µIU/ml w II i III trymestrze ciąży”; te same wartości podają zalecenia PTD 2026 (rozdz. 24, s. 123). Dolne granice TSH (0,1 / 0,2 / 0,3 mIU/L) pochodzą z wytycznych ATA 2011 (zalecenie 2), stosowanych, gdy laboratorium nie podaje zakresów dla trymestrów. Zakresy fT4 w ciąży podano orientacyjnie (brak potwierdzenia w źródle); zakres zależy od laboratorium i metody.

Uwaga: Wytyczne ATA 2017 zalecały u ciężarnych z prawidłową funkcją tarczycy i dodatnimi przeciwciałami anty-TPO oznaczanie TSH co 4 tygodnie do końca II trymestru (cyt. za: Kyrilli A i wsp. Endocr Connect. 2024;13(9):e240151). W 2026 r. ATA opublikowało zaktualizowane wytyczne dotyczące ciąży (Korevaar TIM i wsp., Thyroid. 2026;36(5):481–544).

Ograniczenia

  • Narzędzie przeznaczone dla personelu medycznego – nie do samodiagnozy
  • Zakresy referencyjne mogą się różnić między laboratoriami
  • Kalkulator nie uwzględnia obrazu klinicznego pacjenta
  • Wyniki nie stanowią diagnozy ani zalecenia terapeutycznego
  • W ciąży kalkulator stosuje zakresy TSH właściwe dla trymestru (PTD 2025)
  • Kalkulator nie uwzględnia przyjmowania lewotyroksyny
  • Źródła zakresów i opisów wymieniono w sekcji „Źródła”

Często zadawane pytania

Jakie zakresy TSH stosuje kalkulator w ciąży?
Górne granice TSH pochodzą z zaleceń PTD 2025: 2,5 mIU/L w I trymestrze i 3,0 mIU/L w II i III trymestrze. Dolne granice (0,1, 0,2 i 0,3 mIU/L) pochodzą z wytycznych ATA 2011, stosowanych, gdy laboratorium nie podaje zakresów dla trymestrów. Zakresy fT4 w ciąży podano orientacyjnie.
Czy zakresy TSH, fT4 i fT3 w kalkulatorze są uniwersalne?
Nie. Zakresy TSH zależne od wieku podano orientacyjnie (brak potwierdzenia w źródle). Zakres fT4 (12–22 pmol/L) to zakres producenta testu Roche Elecsys FT4 III, a zakres fT3 (3,5–6,5 pmol/L) – producenta systemu Siemens ADVIA Centaur; inne testy mają inne zakresy. Zakres zależy od laboratorium i metody oznaczenia; rozstrzyga zakres referencyjny podany na wyniku.
Co oznacza wzorzec NTIS (zespół eutyreozy chorobowej)?
To obniżone stężenie T3 (często też T4) przy prawidłowym lub nieznacznie obniżonym TSH, opisane m.in. u chorych w ciężkim stanie (Fliers i wsp., 2015). Początkowo jest następstwem reakcji ostrej fazy na chorobę ogólnoustrojową, a nie pierwotnej choroby tarczycy, dlatego wyniki oznaczone w jej trakcie mogą nie odzwierciedlać funkcji tarczycy po jej ustąpieniu.
Co może zakłócić oznaczenia hormonów tarczycy?
Biotyna może zakłócać niektóre oznaczenia T4, heparyna in vitro wypiera T4 z białek wiążących, a amiodaron zmniejsza przemianę T4 w T3 (ETA 2025). Przejściowe zwiększenie TSH obserwuje się m.in. w okresie zdrowienia po ciężkiej chorobie pozatarczycowej i podczas leczenia litem lub amiodaronem (ETA 2013).

Źródła

Krajowym punktem odniesienia są aktualne zalecenia PTD (Polskiego Towarzystwa Diabetologicznego); poniższe publikacje międzynarodowe pełnią rolę uzupełniającą.