Przejdź do treści

BMI i antropometria

O wskaźnikach

BMI – wskaźnik masy ciała (Body Mass Index)

Wskaźnik masy ciała obliczany jako stosunek masy ciała (w kg) do kwadratu wzrostu (w metrach). Pozwala na ogólną ocenę masy ciała, ale nie uwzględnia rozkładu tkanki tłuszczowej ani składu ciała.

Kategoria BMI (kg/m²)
Niedowaga znaczna < 16,0
Niedowaga umiarkowana 16,0–16,9
Niedowaga lekka 17,0–18,4
Prawidłowa masa ciała 18,5–24,9
Nadwaga 25,0–29,9
Otyłość I stopnia 30,0–34,9
Otyłość II stopnia 35,0–39,9
Otyłość III stopnia ≥ 40,0

Klasyfikacja wg tabeli WHO Global Database on BMI, opracowanej na podstawie raportów WHO z 1995, 2000 i 2004 r. Stopnie niedowagi (< 16,0 / 16,0–16,9 / 17,0–18,4) pochodzą z tej tabeli; źródłowym raportem dla nich jest raport WHO z 1995 r. (TRS 854). Kategorię wyznacza wartość wyświetlona z dokładnością do 0,1 kg/m² (BMI podaje się z jednym miejscem po przecinku, a przedziały zapisano jako 18,5–24,9, 25,0–29,9 itd.), więc np. BMI 24,97 kalkulator pokazuje jako 25,0 i zalicza do nadwagi. Zalecenia PTD 2026 stosują ten sam podział (nadwaga: BMI 25,0–29,9 kg/m², rozdz. 30).

Obwód talii (WC)

Bezpośredni pomiar obwodu brzucha, pozwalający ocenić otyłość brzuszną (centralną). W metaanalizie Ashwell i wsp. (2012) obwód talii odróżniał osoby z czynnikami ryzyka kardiometabolicznego o 3% lepiej niż BMI, a WHtR – o 4–5% lepiej niż BMI.

Mężczyźni (Europid)

  • < 94 cm – poniżej progu ryzyka
  • 94–101 cm – zwiększone ryzyko
  • ≥ 102 cm – znacznie zwiększone ryzyko

Kobiety (Europid)

  • < 80 cm – poniżej progu ryzyka
  • 80–87 cm – zwiększone ryzyko
  • ≥ 88 cm – znacznie zwiększone ryzyko

Progi 94 i 80 cm z równością (≥) to kryterium otyłości brzusznej u Europejczyków według IDF, które przyjmują zalecenia PTD 2026 (tab. 1.2 i rozdz. 30). Raport WHO (2011) zapisuje progi jako „> 94 cm” i „> 80 cm” (oraz „> 102 cm” i „> 88 cm”), więc obwód równy progowi WHO zalicza jeszcze do niższego przedziału.

WHtR – wskaźnik talia–wzrost (Waist-to-Height Ratio)

Stosunek obwodu talii do wzrostu – prosty wskaźnik przesiewowy z uniwersalnym progiem 0,5, niezależnym od płci. Próg 0,5 odpowiada obwodowi talii równemu połowie wzrostu.

Progi 0,5 i 0,6 pochodzą z wytycznych NICE (NG246, zal. 1.9.14): 0,5–0,59 – zwiększona otyłość centralna i zwiększone ryzyko zdrowotne, 0,6 i więcej – duża otyłość centralna i dalszy wzrost ryzyka. NICE stosuje tę klasyfikację u dorosłych z BMI poniżej 35 kg/m² obu płci i wszystkich grup etnicznych, a za prawidłowy uznaje zakres 0,4–0,49; kalkulator zalicza do najniższego przedziału każdą wartość poniżej 0,5. Kategorię wyznacza WHtR zaokrąglony do 0,01. Zalecenia PTD 2026 nie podają progów WHtR.

WHtR Interpretacja
< 0,5 Niższe ryzyko kardiometaboliczne
0,5–0,59 Zwiększone ryzyko
≥ 0,6 Wysokie ryzyko

WHR – wskaźnik talia–biodro (Waist-to-Hip Ratio)

Stosunek obwodu talii do obwodu bioder – wskaźnik otyłości brzusznej. Wartość powyżej progu wskazuje na otyłość brzuszną (androidalną). Same obwody talii i bioder, bez masy ciała, ocenia kalkulator WHR i obwód talii.

Mężczyźni

Próg otyłości brzusznej: ≥ 0,90

Kobiety

Próg otyłości brzusznej: ≥ 0,85

ABSI – wskaźnik kształtu ciała (A Body Shape Index)

ABSI = obwód talii / (BMI2/3 × wzrost1/2), z obwodem talii i wzrostem w metrach i masą ciała w kilogramach (Krakauer 2012). Kalkulator przelicza ABSI na z-score względem średniej i odchylenia standardowego dla danego wieku i płci z tabeli S1 Krakauera (NHANES 1999–2004, wartości wygładzone; wartości dla 85 lat obejmują też osoby starsze). Z-score liczony jest dla dorosłych (≥ 18 lat), jak w analizie śmiertelności w tej pracy; bez wieku lub płci kalkulator podaje tylko surową wartość ABSI.

Kategorie to kwintyle z-score ABSI z pracy Krakauera, z progami −0,868 / −0,272 / +0,229 / +0,798. W porównaniu z kwintylem środkowym (3.) ryzyko zgonu w kwintylach 1. i 2. nie różniło się istotnie (HR 0,97 i 0,93), a w kwintylach 4. i 5. było wyższe (HR 1,46 [95% CI 1,08–1,99] i 1,93 [1,39–2,68]). Na każde odchylenie standardowe wzrostu ABSI ryzyko zgonu rosło 1,33-krotnie (95% CI 1,20–1,48). Dane pochodzą z populacji USA (średnio 5 lat obserwacji), nie z populacji polskiej.

BRI, BAI i % tkanki tłuszczowej

Kategorie tych wskaźników w kalkulatorze są orientacyjne (brak potwierdzenia w źródle): przedziały BRI (≤ 2 / 4 / 6 / 10), BAI (zależne od wieku i płci) oraz % tkanki tłuszczowej ze wzoru Deurenberga (otyłość: ≥ 25% u mężczyzn, ≥ 32% u kobiet). Wzory pochodzą z publikacji źródłowych (Thomas 2013, Bergman 2011, Deurenberg 1991), ale progi kategorii nie.

Jak mierzyć obwody?

Obwód talii

  1. Pozycja stojąca, stopy blisko siebie, ręce wzdłuż tułowia
  2. Taśmę umieszcza się mniej więcej w połowie odległości między dolnym brzegiem ostatniego wyczuwalnego żebra a górnym brzegiem grzebienia kości biodrowej
  3. Pomiar odczytuje się na końcu spokojnego wydechu
  4. Taśma leży poziomo, przylega, ale nie uciska

Obwód bioder

  1. Pozycja stojąca, stopy blisko siebie
  2. Taśmę umieszcza się na wysokości największego obwodu pośladków
  3. Taśma leży poziomo, przylega, ale nie uciska

Ograniczenia

  • U dorosłych o dużej masie mięśniowej BMI może być mniej dokładną miarą otyłości (NICE 2025)
  • U osób w wieku 65 lat i starszych wytyczne NICE przewidują ostrożną interpretację BMI, z uwzględnieniem chorób współistniejących
  • Progi są populacyjne – indywidualne ryzyko może się różnić
  • Dokładność pomiarów obwodów zależy od techniki pomiaru (położenia i naciągu taśmy, postawy, fazy oddechu; WHO 2008)
  • Wskaźniki nie zastępują kompleksowej oceny klinicznej

Badania w Polsce

Badanie PONS (Polish-Norwegian Study), przeprowadzone wśród 12 328 dorosłych Polaków (w wieku 37–66 lat), wykazało, że WHtR jest najlepszym wskaźnikiem do identyfikacji ryzyka zespołu metabolicznego w populacji polskiej. Optymalne progi wynosiły 0,56 dla mężczyzn i 0,54 dla kobiet i były zbliżone do uniwersalnego progu 0,5.

Suliga i wsp. (2019) – pełny opis w sekcji „Źródła”.

Źródła

Często zadawane pytania

Czy prawidłowe BMI wyklucza ryzyko sercowo-metaboliczne?
Nie. Osoba z prawidłowym BMI może mieć otyłość centralną. W brytyjskim badaniu Ashwell i Gibson (2016) osoby z prawidłowym BMI i WHtR ≥ 0,5 miały niektóre czynniki ryzyka kardiometabolicznego istotnie wyższe niż osoby z prawidłowym BMI i WHtR poniżej 0,5. Obwód talii, WHtR i WHR opisują rozmieszczenie tkanki tłuszczowej, którego BMI nie uwzględnia.
Który wskaźnik jest najlepszy: BMI, WHtR czy WHR?
Każdy ma inne zastosowanie. BMI klasyfikuje masę ciała według przedziałów WHO. W metaanalizie Ashwell i wsp. (2012) WHtR lepiej niż obwód talii i BMI odróżniał osoby z czynnikami ryzyka kardiometabolicznego, a obwód talii – nieco lepiej niż BMI. WHR w tej metaanalizie nie porównywano.
Jak poprawnie zmierzyć obwód talii, aby wynik był wiarygodny?
Według protokołu WHO pomiar wykonuje się na stojąco, na końcu spokojnego wydechu, z taśmą ułożoną poziomo mniej więcej w połowie odległości między dolnym brzegiem ostatniego wyczuwalnego żebra a górnym brzegiem grzebienia kości biodrowej. Taśma przylega, ale nie uciska.
Czy duża masa mięśniowa zawyża BMI?
Może. Według wytycznych NICE (2025) u dorosłych o dużej masie mięśniowej BMI może być mniej dokładną miarą otyłości, a przedziały WHtR można stosować także u tych osób.