Przejdź do treści

Androgeny i PCOS

O wskaźnikach androgenów

FAI – wskaźnik wolnych androgenów (Free Androgen Index)

Wskaźnik wolnych androgenów (FAI) to prosty iloraz stężenia testosteronu całkowitego i stężenia SHBG (× 100). Hiperandrogenizm należy do głównych cech zespołu policystycznych jajników (PCOS; konsensus rotterdamski 2003). Vermeulen i wsp. (1999) wykazali, że relacja FAI do wolnego testosteronu zależy od stężenia SHBG, dlatego FAI nie jest wiarygodnym wskaźnikiem testosteronu biodostępnego. Próg FAI > 5 stosowany w kalkulatorze podano orientacyjnie (brak potwierdzenia w źródle); zakres zależy od laboratorium. Kalkulator porównuje FAI z tym progiem tylko wtedy, gdy wybrano płeć żeńską (płeć pochodzi ze wspólnego profilu, a jej zmiana w kalkulatorze aktualizuje profil). U mężczyzn i przy niepodanej płci FAI jest pokazywany bez pasma: w tym kalkulatorze brak pasma dla mężczyzn, punktem odniesienia pozostaje zakres referencyjny laboratorium.

Wzór:

FAI = (Testosteron całkowity [nmol/L] / SHBG [nmol/L]) × 100

Próg dla kobiet: FAI > 5 – orientacyjnie (brak potwierdzenia w źródle); zakres zależy od laboratorium; dla mężczyzn brak pasma w tym kalkulatorze

Testosteron biodostępny (Vermeulen 1999)

Obliczenie testosteronu biodostępnego opiera się na metodzie Vermeulena (1999), która uwzględnia wiązanie testosteronu z SHBG i albuminą. Testosteron biodostępny obejmuje frakcję wolną oraz związaną z albuminą. Według Vermeulena i wsp. (1999) stężenia frakcji wolnej i niespecyficznie związanej lepiej odzwierciedlają stan kliniczny niż stężenie całkowite, a wolny testosteron obliczony z testosteronu całkowitego i SHBG był wiarygodnym wskaźnikiem, z wyjątkiem ciąży.

Metoda:

Obliczenia oparte na stałych asocjacji testosteronu z SHBG (Ka = 1,0 × 10⁹ M⁻¹) oraz albuminą (Ka = 3,6 × 10⁴ M⁻¹). Albuminę w g/dL kalkulator przelicza na mol/L tak jak kalkulator ISSAM (1 g/dL = 1,45 × 10⁻⁴ mol/L, masa molowa ok. 69 000 g/mol).

Vermeulen A, Verdonck L, Kaufman JM. J Clin Endocrinol Metab. 1999;84(10):3666–3672.

Zalecenia PTD 2026 (rozdz. 31, cz. VI) podają progi tylko dla mężczyzn z cukrzycą typu 2 i objawami hipogonadyzmu: testosteron całkowity < 12 nmol/L (350 ng/dL) w dwóch oznaczeniach co najmniej 4 tygodnie od siebie i/lub obliczony wolny testosteron < 220 pmol/L (65 pg/mL). Kalkulator tych progów nie stosuje i nie pokazuje pasm dla mężczyzn; PTD nie podaje progów FAI ani testosteronu biodostępnego.

Ograniczenia

  • FAI nie uwzględnia wiązania z albuminą, a jego relacja do wolnego testosteronu zmienia się wraz ze stężeniem SHBG (Vermeulen i wsp., 1999)
  • Metoda Vermeulena opiera się na stałych wiązania; w ciąży obliczony wolny testosteron jest zaniżony, bo estradiol zajmuje część miejsc wiążących SHBG (Vermeulen i wsp., 1999). Przy SHBG ≤ 0,1 nmol/L kalkulator ostrzega o możliwej niewiarygodności wyniku
  • Wynik CCT zależy od protokołu dawkowania i czasu pobierania próbek
  • Zakresy referencyjne mogą się różnić między laboratoriami i metodami analitycznymi
  • Kalkulator nie uwzględnia obrazu klinicznego ani innych badań hormonalnych

Test klomifenowy (test z klomifenem, CCT)

Test stymulacji klomifenem (Clomiphene Citrate Challenge Test) służy do oceny funkcji osi podwzgórze–przysadka–gonady. Kalkulator porównuje wynik z kryterium co najmniej dwukrotnego wzrostu stężenia testosteronu po podaniu klomifenu – kryterium podano orientacyjnie (brak potwierdzenia w źródle). Kalkulator nie uwzględnia protokołu testu (dawka, czas podawania, termin pobrania).

Ten kalkulator dotyczy testu u mężczyzn: porównuje stężenie testosteronu przed podaniem klomifenu i po nim. Nie ocenia testu z klomifenem stosowanego u kobiet do oceny rezerwy jajnikowej, w którym oznacza się FSH przed podaniem cytrynianu klomifenu i po nim (Navot i wsp., 1987).

Interpretacja:

• Prawidłowa odpowiedź: wzrost testosteronu ≥ 100% (mnożnik ≥ 2,0) – orientacyjnie (brak potwierdzenia w źródle)
• Nieprawidłowa odpowiedź: wzrost < 100% sugeruje dysfunkcję osi podwzgórze–przysadka

Guay AT, Jacobson J, Perez JB, et al. Int J Impot Res. 2003;15(3):156–165 – badanie 4-miesięcznego leczenia klomifenem u mężczyzn z hipogonadyzmem wtórnym; nie definiuje kryterium ≥ 2× dla testu diagnostycznego.

Często zadawane pytania

Jak oblicza się wskaźnik wolnych androgenów (FAI)?
FAI = testosteron całkowity [nmol/L] / SHBG [nmol/L] × 100. Kalkulator porównuje wynik z progiem 5 tylko u kobiet; próg podano orientacyjnie (brak potwierdzenia w źródle), a zakres zależy od laboratorium. U mężczyzn i przy niepodanej płci FAI jest pokazywany bez przedziału.
Czym testosteron biodostępny różni się od FAI?
Testosteron biodostępny obejmuje frakcję wolną i związaną z albuminą. Kalkulator oblicza go metodą Vermeulena (1999) ze stałymi wiązania testosteronu z SHBG (1,0 × 10⁹ L/mol) i albuminą (3,6 × 10⁴ L/mol). FAI nie uwzględnia wiązania z albuminą.
Co ocenia test klomifenowy w kalkulatorze?
Kalkulator porównuje stężenie testosteronu przed podaniem klomifenu i po nim. Za prawidłową odpowiedź przyjmuje co najmniej dwukrotny wzrost; kryterium podano orientacyjnie (brak potwierdzenia w źródle). Kalkulator nie uwzględnia protokołu testu (dawka, czas podawania, termin pobrania), od którego zależy wynik.

Źródła